culture
CST ची युनेस्को मान्यता: व्हिक्टोरियन गॉथिक वास्तुकला आणि भारतीय कारागिरीचा अनोखा संगम
युनेस्कोच्या मते, छत्रपती शिवाजी टर्मिनस ही एक व्हिक्टोरियन गॉथिक वास्तू असून तिला भारतीय स्थापत्य परंपरा आणि स्थानिक कारागिरीने आकार दिला आहे.
ऐकून घ्या मराठी · 4 मिनिट
आम्ही हे कसे अहवाल दिले
छत्रपती शिवाजी टर्मिनस म्हणजे मुंबईच्या मध्यभागी असलेले केवळ एक गजबजलेले रेल्वे स्थानक नाही. पूर्वी व्हिक्टोरिया टर्मिनस म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या या इमारतीचे युनेस्कोने भारतातील व्हिक्टोरियन गॉथिक पुनरुज्जीवन स्थापत्यशैलीचा एक उत्कृष्ट नमुना म्हणून वर्णन केले आहे. त्याच वर्णनात असे नमूद केले आहे की या इमारतीच्या रचनेत ब्रिटिश स्थापत्यकलेच्या संकल्पना आणि भारतीय पारंपरिक स्थापत्यशैलीतील विषयांचा मिलाफ झाला आहे. हे स्थानक समजून घेण्याचा सर्वात सयुक्तिक मार्ग म्हणजे ते एक कार्यरत शहरी वास्तू म्हणून पाहणे, ज्याची दृश्यभाषा दोन परंपरांच्या देवाणघेवाणीतून घडली आहे.
युनेस्कोच्या नोंदींनुसार, ही इमारत ब्रिटिश वास्तुविशारद एफ. डब्ल्यू. स्टीव्हन्स यांनी रचली असून १८७८ पासून सुरू झालेल्या बांधकामाला दहा वर्षे लागली. अधिकृत वर्णनात या रचनेचा उच्च व्हिक्टोरियन गॉथिक शैलीशी संबंध जोडला असून उत्तर मध्ययुगीन इटालियन आदर्शांचाही प्रभाव दाखवला आहे. त्याचबरोबर एक उल्लेखनीय दगडी घुमट, बुरूज, टोकदार कमानी आणि एक असामान्य जमिनी आराखडा यांचाही उल्लेख आहे. या तपशिलांमुळेच एखाद्या स्थानकाकडे केवळ वाहतूक पायाभूत सुविधा म्हणून नव्हे, तर वास्तुकलेचा एक नमुना म्हणून पाहणे शक्य होते.
या वारसा वर्णनात भारतीय योगदान केंद्रस्थानी आहे. युनेस्कोनुसार, ब्रिटिश वास्तुविशारदांनी भारतीय कारागिरांसमवेत काम करताना भारतीय स्थापत्य परंपरा आणि शैलींचा समावेश केला आणि त्यातून मुंबईसाठी अद्वितीय अशी एक शैली निर्माण झाली. हे शब्दांकन या इमारतीला केवळ वसाहतकालीन इमारत म्हणून साचेबद्धपणे संबोधण्यापेक्षा अधिक विचारपूर्वक दृष्टिकोन ठेवण्यास प्रोत्साहित करते. या स्थानकाचे महत्त्व अंशतः यातच आहे की परदेशातून आलेल्या स्थापत्यशैली आणि भारतीय बांधकाम ज्ञान एकत्रितपणे एका मोठ्या सार्वजनिक वास्तूत साकार झाले.
युनेस्को या टर्मिनसला मुंबईची 'गॉथिक सिटी' म्हणून असलेली ओळख आणि एक प्रमुख आंतरराष्ट्रीय व्यापारी बंदर म्हणून तिची भूमिका यांच्याशीही जोडते. हे ऐतिहासिक संदर्भ या स्थळाच्या दस्तऐवजीकृत वारसा आख्यायिकेचा भाग आहेत. सध्याच्या रेल्वे कार्यचालनाबाबत, प्रवाशांची संख्या किंवा प्रवेशाबाबत कोणतेही आधारहीन दावे करण्यासाठी त्यांचा वापर होऊ नये. स्थानकाला भेट देणाऱ्यांनी हे लक्षात ठेवावे की हे एक कार्यरत वाहतूक केंद्र असून रेल्वेच्या सूचनांचे पालन करणे आवश्यक आहे.
स्थापत्यकलेच्या एका छोट्या फेरफटक्यासाठी, युनेस्कोचे वर्णन काय पाहावे याचा एक स्पष्ट क्रम सुचवते: दगडी घुमट, बुरूज, टोकदार कमानी, असामान्य आराखडा आणि गॉथिक शैली व भारतीय राजवाड्यांच्या परंपरेतील नाते. दैनंदिन व्यवहारात या स्थानकाचे नाव आणि आजूबाजूच्या रस्त्यांची नावे बदलत राहतील, परंतु वारसा नोंद स्थिर आहे. युनेस्को एक ठोस स्पष्टीकरण देते: १८७८ मध्ये सुरू झालेला दहा वर्षांचा हा प्रकल्प स्टीव्हन्स यांनी रचला आणि भारतीय कारागिरांसोबतच्या सहकार्यातून एका वेगळ्या मुंबई शैलीत साकार झाला.